آخر صفر (علم گردان)

در آخرين شب ماه صفر، مردم طبس، با انجام مراسمی در ميدان مرکزی شهر، با ماههای محرم و صفر خداحافظی می کنند. مراسم بدين قرار است که پس از انجام عزاداری شام غريبان امام رضا (ع)، هيئات مذهبی به صورت دایره می ایستند و علمها و پرچمهای عزاداری حضرت امام حسين (ع) را در داخل اين دایره بزرگ می گردانند و نوحه ای با مطلع «الوداع، الوداع، ای دو ماه عزا» می خوانند.

پس از آن نيز نوحه ديگری با مطلع «العجل بقيت الله» خوانده می شود که در آن سلامتی و فرج امام زمان و حل مشکلات مسلمانان از خداوند درخواست می شود.

 سحر ماه رمضان

در گذشته هاي بسيار دور طبل زني (نقاره) در ماه مبارك رمضان جهت آگاه نمودن مردم از زمان بخصوص اوقات سحر (بدليل نبودن ساعت) در اين شهرستان رايج بوده و انجام اين امر جزو يكي از نيات خير واقف «محمد باقرخان عماد الملك» مي باشد. صداي پرطنين طبل كه ‌با ترتيبي موزون و دلنشين خاطره ‌نقاره‌زني بارگاه امام هشتم علي بن موسي الرضا(ع) را در يادها زنده مي‌كند، قرن‌ها است كه مومنين اين خطه از ايران زمين را سحرگاهان ماه مبارك رمضان در دل كوير بيدار مي‌كند. مردم طبس در ماه مبارك رمضان، طبق سنتي ديرين با صداي روح بخش طبل براي عبادت و خوردن سحري از خواب بيدار مي‌شوند. نواختن طبل گرچه سكوت رمز آلود شب‌هاي كوير را مي‌شكند ولي مكملي سحرآميز براي مناجات و ادعيه‌هايي است كه از مناره مساجد، تكايا و حسينيه‌هاي طبس در سحرگاه روزهاي ماه ضيافت الله فراگير مي‌شود.

و اکنون، در روزگاري كه زنگ انواع ساعت ها، تلفن‌هاي همراه و زمان سنج تلويزيون‌ها براي بيدار كردن مردم با هم رقابت مي‌كنند در طبس، هنوز طبل نوازان، مناديان بي‌رقيب سحرخيزان هستند. آلات و وسايل نقاره زني شامل پنج قطعه ظرف استوانه اي متشكل از تعداد 3 عدد كاسه بنام چاشني و سه ظرف استوانه اي شكل به نامهاي «سرنواز» «بردست» و «نقره» اكثرا مخلوطي از آلياژهاي فلزي (مس نقره و غيره) ساخته شده است كه با استفاده از پوست گاو برروي ظروف فوق طبل ها را آماده ميگردند.

در قديم كه ساعت وجود نداشته براي تشخيص زمان طبل زني در ماه مبارك يك ظرف استوانه اي مسي كنده كاري شده بنام فنجان وجود داشته كه با استفاده از آن زمان (ساعت) تعيين مي شد. به اين ترتيب كه ظرف فوق را پر از آب كرده كاسه كوچك ديگري كه داراي يك سوراخ در ته آن بوده برروي ظرف استوانه اي فوق قرار مي داده اند. كاسه ياد شده دقيقا ظرف مدت يكساعت پر از آب مي شده و به اين ترتيب زمان مشخص مي شده است . البته در زمان حال از اين ظرف استفاده نمي شود.

نحوه و زمان زدن طبل: اين كار در سه نوبت به ترتيب سه ساعت، دو ساعت و يك ساعت مانده به اذان صبح انجام مي شود و صداي طبل‌ها تا شعاع پنج كيلومتري شهر را فرا مي‌گيرد. اين سه نوبت به «طبل اول»، «طبل دوم» و «طبل سوم» مشهور مي باشد.

نوبت اول آماده باش، نوبت دوم بيدار باش و نوبت سوم نزديك شدن وقت اذان صبح را به‌ مردم گوشزد مي‌كند. 

در پايان نواخت نوبت اول، تنها يك ضربه روي طبل زده و در پايان نواخت نوبت‌هاي دوم و سوم به ترتيب دو و سه ضربه نواخته مي‌شود، و بدين ترتيب مردم متوجه مي‌شوند كدام نوبت از مراحل طبل زني است.

اين امر توسط چهار نفر از افراديكه سالها به اين امر خير پيشقدم بوده و بعضا به طور موروثي از اجداد خود مهارت كسب كرده اند انجام ميگردد.

يكي از طبل نوازان طبس مي گويد: بيش از ‪ ۵۰‬ سال است كه هر روز سحر، طبل مي‌نوازم، به كارم عشق مي‌ورزم و از آن راضي هستم.

حاج حسن عاشوري مي افزايد: حدود ‪ ۱۰۰‬سال اين سنت حسنه در خانواده ما در طبس رايج است و پيش تر پدران ما اين كار را انجام مي‌دادند و حالا به من ارث رسيده است.

مكان به صدا درآمدن طبلها در ماه مبارك رمضان قبل از زلزله سال 57 در بالاي كاروانسرا واقع در ميدان امام و در حال حاضر در بالاي ساختمان حسينيه واقف انجام ميگردد.

علت پا برجا ماندن و ادامه اين سنت حسنه اين است كه انجام اين امر جز يكي از نيات خير واقف مي باشد كه تاريخ وقف آن سنه 1300 هجري قمري است. در آخرين لحظات ماه مبارك رمضان همزمان با رويت حلول ماه شوال و اعلام رسمي از طريق مراجع به عنوان عيد سعيد فطر بلافاصله طبلها باشكوه بيشتري با عنوان شاديانه زده مي شود كه با استقبال عده كثيري از مردم قرار مي گيرد.

مطلب فوق با مقداري تغييرات از روزنامه جمهوري اسلامي - 24 مهر 85  نقل گرديد.

صحرا گردش

هوای طبس، با توجه به خصوصيات خاص خود، در پايان بهمن ماه، رو به گرمی می گذارد.

مردم طبس به ماه اسفند، «ماه نوروز» (Mahnovrooz) نيز می گویند. معمولا در اول اسفند ماه، گلها و گياهان مختلف سر از خاک بيرون آورده و منظره زيبایی را در کشتزارهای طبس به تصوير می کشند. خصوصا مزارع باقلا، با بوته های مدور و گلهای زيبای خود، در حالی که در ديگر نقاط کشور هنوز از سبزی خبری نيست، چشم هر بيننده ای را خيره می سازد. مردم طبس، طبق يک رسم ديرينه، در روز اول اسفند، برای تفريح و گردش به کشتزارهای اطراف شهر رفته، ضمن خوردن آجيل و تنقلات، از روی بوته های زيبای باقلا می پرند و شعری بدين مضمون می خوانند:

«سياه سياه بقلی       سفيد سياه بقلی»

«غم به تو دادم بقلی       شادیت به ما ده بقلی»

Siah siah-e baghli          Sefid siah-e baghli

Gham be to dadom baghli      Shadit be ma de baghli

و اعتقاد دارند که ناراحتی و غم و غصه از وجودشان می رود و همچون بوته های باقلا شاداب و سرسبز می شوند.

نامگذاری نوزاد (بچه بچه)

تولد نوزاد در بين همه اقوام ايرانی، همواره با شادی و شعف همراه بوده است. اهالی طبس نيز از اين قاعده مستثنی نيستند. معمولا خانواده های طبسی با تولد هر نوزاد در بين اقوام و خويشان خود، به ديدار خانواده او شتافته و تولد کوچولو را تبريک می گویند.

ضمنا در ششمين شب تولد نوزاد، همه اقوام و بستگان به منزل خانواده بچه دعوت شده، که هدايايی نيز با خود برای نوزاد می برند. در اين شب همچنين، طی مراسمی ابتدا بزرگترين فرد فاميل، در گوش راست نوزاد اذان و در گوش چپ وی اقامه می گويد و به اصطلاح او را مسلمان می کند. سپس بچه را روی دست، تکان داده شعری بدين مضمون می خواند:

بچه بچه      ما ر بچه      خدا نگهدار بچه     

الله و محمد و علی و فاطمه و حسن و حسين يار بچه   

(  Becha becha       ma re becha      khoda negahdar-e becha  )

(  Allah-o mohammad-o ali vo fatema vo hasan-o hasain yar-e becha  )

 و رو به طرف نفر بغل دست خود کرده می گويد:

بشگير بچه              ( Beshgir becha )

آن فرد نيز می گويد:

بشده بچه            ( Beshde becha )

و بچه را می گيرد و شعر فوق را خوانده، همان کار را تکرار می کند تا اينکه بچه همه اتاق را دور زده و به دست همه برسد. همه افراد با گرفتن بچه شعر مذکور را می خوانند. در خاتمه که مجددا بچه به دست بزرگتر فاميل میرسد، او نامی را از بين نامهای پيشنهادی افراد فامیل انتخاب و بر روی بچه می گذارد و يا اينکه نامهای پيشنهادی را در بين صفحات قرآن گذاشته و به صورت تصادفی يک صفحه را باز می کنند. هر نامی که از لای قرآن بيرون آمد، همان را برای کودک انتخاب می کنند.